Ella Adaïewsky (1846–1926)

Pianistka, kompozytorka i muzykolog

deutsch

E. Adaïewsky” brzmi pseudonim artystyczny młodej kobiety, której utwory chóralne w roku 1870 zabrzmiały w czasie rosyjskiego nabożeństwa w Zielone Świątki w Bad Ems - w obecności i na stanowcze życzenie cara Aleksandra II, w wykonaniu śpiewaków carskiej kapeli dworskiej. 

Elisabeth Schultz (Ella) urodziła się 10 lutego 1846 (według kalendarza Julianskiego) w Petersburgu. Była najstarszą córką z pięciorga dzieci lekarza Dr. Georga Juliusa Schultz [od roku 1856 von Schultz] i jego żony Theodory. Ojciec Elli był pochodzenia bałtyckiego, matka północno-niemieckiego. Oboje rodzice byli bardzo muzykalni. Matka, uczennica i asystentka swego czasu światowej sławy kompozytora , pianisty i pedagoga Adolpha Henselta, udzielała lekcji fortepianu w znaczącym Instytucie dla Panien w Petersburgu.  

Ella pobiera regularne lekcje fortepianu od 6. roku życia, najpierw u swojej matki a następnie u Adolpha Henselta, w czasie dłuższego pobytu w Niemczech u Marthy von Sabinin, uczennicy Liszta. W czasie tej podróży , matka przekonuje się o niezwykłym talencie córki, a jako, że sytuacja finansowa rodziny w tym czasie była nie najlepsza, postanowiono – w nadziei na korzyści materialne – wykształcić młodą panienkę na pianistkę wirtuoza. 

Pod bacznym okiem ambitnej matki, rozpoczyna sie dla trzynastoletniej Elli faza intensywnej nauki u Henselta i Nicolasa von Martinoff. W dwa lata później, zimą 1861/62 odbywa się pierwszy koncert publiczny Elisabeth von Schultz w Petersburgu. Odnosi ogromny sukces. Dalsze koncerty w krajach nadbałtyckich, w Polsce, we Francji, Anglii, Holandii i w Niemczech przynoszą nie tylko oczekiwane sukcesy i sławę, ale także pilnie potrzebne dochody finansowe.

 Sukcesy koncertowe jednej z uczennic Henselta w zachodniej Europie wzbudzają w stolicy Rosji sensację: kiedy po dwóch latach nieobecności Ella Schultz w roku 1864 powraca do ojczyzny, ubiegają się o jej względy arystokracja i członkowie rodziny carskiej. W zamiarze pozyskania tej wybitnej uczennicy dla nowo otwartego przez Antona Rubinsteina Konserwatorium w Petersburgu oferuje się jej (jako rekompensację za brak wpływów z koncertów podczas studiów) na czas ograniczony pensję z kasy carskiej a jej ojcu stanowisko w ministerium dworskim.

W celu dalszego kształcenia podejmuje studia w Konserwatorium w Petersburgu. Jej pedagogami są: dyrektor Instytutu Anton Rubinstein (Instrumentacja) oraz kompozytor Nikołaj Iwanowicz Zaremba (Kompozycja) – obaj byli także pedagogami Piotra Czajkowskiego, ktory w latach 1862-1865 studiował w tymże konserwatorium –, czeski kompozytor i zbieracz pieśni ludowych Ignac Vojáček (Teoria muzyki), rosyjski kompozytor i pisarz muzyczny Aleksander Famincyn (Historia muzyki) oraz czeski kompozytor i pianista Alexander Dreyschock (Fortepian). Elisabeth von Schultz kończy studia z dyplomem „Wolnego Artysty” w roku 1869.

Już podczas studiów interesuje ją komponowanie. Kiedy w roku 1870 wykonanie jej rosyjsko-ortodoksyjnych chórów stoi pod znakiem zapytania, ponieważ jej nazwisko ma niemieckie pochodzenie i wskazuje na protestanckie wyznanie, wybiera męski i rosyjski w brzmieniu pseudonim „E. Adaïewsky”. Ten pseudonim artystyczny zostawi na całe życie, w różnych odmianach: z nazwiskiem von Schultz, z rozpisanym lub nie rozpisanym imieniem (E. von Schultz-Adaïewsky, Ella von Schultz-Adaïewsky lub Ella Adaïewsky) podkreślając tym żeńską odmianę kompzytora i muzykologa

W latach 70tych Ella Adaïewsky komponuje dwie opery: jednoaktówkę „Córka bojara” (1873) oraz operę 4-aktową „Jutrzenka wolności” (1877), której temyka dotyczy zniesienia pańszczyzny w Rosji. Mimo ogromnych starań, oba dzieła nie wchodzą na scenę: intrygi i cenzura polityczna udaremniają wykonania – czasami w ostatniej minucie, po próbach wokalnych i kostiumowych. Tak dzieje się nie tylko w Petersburgu, ale także w Paryżu, Wiedniu i Budapeszcie i zniechęca kompozytorkę w ogromnej mierze. Nie brakuje „dobrych porad”: „Niech Pani zostawi operę – operą, wyjdzie za mąż, to jest zadanie kobiety” radzi jej jeden z przyjaciół w 1879 roku, ona komentuje to „U-ah bierze mnie na ziewanie, jak często to już słyszałam”.

W roku 1882, 36-letnia Ella osiada wraz z siostrą, malarką Pauliną Geiger i jej trzema synami w Wenecji. Nawiązuje kontakty ze znaczącymi osobistościami weneckiego życia muzycznego, włącza się aktywnie w życie muzyczne tego miasta i cieszy się wielkim uznaniem jako pianistka, kompozytorka i muzykolog. We Włoszech komponuje przede wszyskim pieśni, w tym 24 Preludia na głos z fortepianem(1903-07) do tekstów jej siostrzeńca Benno Geigera. Obok komponowania coraz więcej czasu poświęca pracom muzykologicznym. Punktem ciężkości jej prac jest muzyka starożytnych Greków oraz badania pieśni ludowych.

W salonie księżnej Schönaich-Carolath w roku 1909 zaprzyjaźnia się z siostrą księżnej Franziską von Loë z Bonn oraz jej córką Margarethą. Latem 1909 jako 63-letnia wyjeżdża na zaproszenie Franziski do Bonn. W 1911 roku następuje drugi pobyt – który trwa aż do śmierci kompozytorki w roku 1926. Początkowo przemieszcza sią między Bonn, gdzie mieszka Franziska von Loë, a zamkiem Segenhaus niedaleko Neuwied, którego zarządzaniem zajmowała się Margarethe von Loë (posiadłości królowej rumuńskiej, urodzonej księżniczki Elżbiety zu Wied, poetki znanej jako „Carmen Sylva“ ). Od początku I. wojny światowej żyje przeważnie w Segenhaus.

Komponuje, pisze artykuły do rozmaitych czasopism muzycznych, udziela Margarethe von Loë lekcji kompozycji, muzykuje z członkami rodziny zu Wied i jej gośćmi, którzy przebywają w leżącym nie opodal zamku Monrepos lub w Segenhaus (Elly Ney i Willem van Hoogstraten, Schulze-Prisca-Quartett, Kwartet Opery Kolońskiej oraz w Bonn z przyjaciółmi). „[...] jak dobrze jest Elli w Bonn” pisze jej siostra Paulina w 1909 roku, „jest obiektem zainteresowania wszyskich, czczona, podziwiana, noszona na rękach.”

Rzeczywiście, krąg przyjaciół z pełnym poświęceniem angażuje się dla niej. Jej Sonata grecka na klarnet i fortepian, powstała w roku 1880, zostaje z inicjatywy krytyka muzycznego Otto Neitzla w 1910 w Kolońskim Tonkünstlerhaus wykonana przez Richarda Friede i Elly Ney, w roku 1913 na koszt bońskich przyjaciół ukazuje się drukiem. Anonimowy mecenas holenderski przyczynia się do wydrukowania jej 24 Preludiów na głos i fortepian.

Podczas I. wojny światowej zmienia nazwisko na „von Schultz“ – nazwisko „Adaïewsky” jest urzędom podejrzane, kursuje przypuszczenie, że chodzi tu o rosyjskiego szpiega. Przyjaciele poręczają za nią, kontakt listowy z zagranicą jest jej jednak zabroniony.

Ostatnie lata życia spędza Ella Adaïewsky w osamotnieniu. Jeszcze w roku 1925 publikuje swój artykuł o celtyckim folklorze. Umiera krótko po swoich 80. urodzinach 29 lipca 1926 roku w Bonn i zostaje pochowana na Starym Cmentarzu w Bonn.

Z języka niemieckiego tłumaczyła Teresa Blaszke